Lúc bắt đầu làm Tiến sĩ, mình cũng nghĩ rồi một ngày mình sẽ đi dạy. Nhưng có lẽ bản thân mình có những trải nghiệm đi dạy nằm ngoài tưởng tượng. Lớp đầu tiên mình đứng lớp là lớp sinh viên tiến sĩ, và lớp học đầu tiên mình được thiết kế bài giảng và thực hiện là cho học sinh KS4 (14-16 tuổi, tương đương với khoảng lớp 9 đến lớp 10 ở Việt Nam). Từ một đứa nghĩ rằng mình không thích trẻ em, chưa bao giờ mình nghĩ mình đi dạy các em nhỏ thế này. Nhưng sau một học kỳ, lớp học cũng đi đến chặng cuối, mình nghĩ mình thích công việc này và mình đã học được rất nhiều điều.

Những ngày chuẩn bị

Từ năm 3, mình đăng ký Brilliant Club để lấy thêm kinh nghiệm giảng dạy. Brilliant Club là Charity trong đó các PhD Researchers tại các trường đại học lớn ở Anh sẽ tham gia giảng dạy kiến thức, kỹ năng và giúp các em học sinh có hoàn cảnh thiệt thòi và thiểu số ở Anh đỗ vào các trường đại học có tỷ lệ cạnh tranh cao. Phải nói là ở đâu thì vào đại học cũng là một cuộc đua của cả học sinh lẫn phụ huynh. Mình thấy, ngày xưa mọi người bảo trẻ con ở nước ngoài học dễ hơn ở Việt Nam, nhưng khi mình đọc sách trung học ở đây, thực sự phải nói là chương trình học rất khó, khó theo kiểu các em phải tư duy rất nhiều. Cái mình thấy dễ hơn học Trung học ở Việt Nam (Hồi mình học) là ít học thuộc hơn, nhưng các bài kiểm tra các em phải so sánh, phân tích, phản biện, đưa ra ý kiến cá nhân rất nhiều. Mà mình không biết đưa ra ý kiến cá nhân thế nào nhé, vì ngày xưa mình mà ý kiến “Em không thích tác phẩm này” vào bài kiểm tra Văn thì làm sao có thể 12 năm học sinh giỏi đưọc nhỉ =)) 

Đi loanh quanh trong trường học, mình cũng thấy các em được học nhiều môn rất thú vị. Ví dụ như môn nghệ thuật, các em được phân tích về phong cách của một nghệ sĩ rồi sau đó sử dụng các nguyên liệu để tạo nên tác phẩm theo phong cách đó. Các này khác với sao chép. Tôi cũng ước mình từng được học phân tích phong cách nghệ sĩ trong môn Mỹ thuật hồi tiểu học và trung học.

Ban đầu mình cũng khá lo lắng, vì mình không học trung học ở Anh nên không biết các em cần gì để vào đại học. Bên cạnh đó background của mình cũng lẫn lộn còn nghiên của mình thì một lúc ngồi 3 Khoa, thì không biết mình sẽ dạy môn gì.

Đợi mãi sau 1 năm mình mới được sắp xếp trường học, và mình được thiết kế Khoá học của mình thay vì giảng bài trên giáo trình có sẵn. Đó vừa là điều khiến mình háo hức, vừa lo lắng. Sau khi đưọc training và giúp đỡ từ Brilliant Club, cuối cùng mình cũng đã hoàn thành thiết kế khoá học của mình. Thay vì dạy một kiến thức mới, mình dạy các em hai kỹ năng tư duy: Systems thinking và Design thinking. Kỹ năng quan trọng bị đánh giá thấp trong thời đại ngày hôm nay, đó là kỹ năng nhận diện đúng vấn đề, xác định tất cả những khía cạnh có liên quan. Sau khi nhìn nhận đúng vấn đề thì đến bước thiết kế giải pháp toàn diện cho vấn đề đó.

Mình vẫn nhờ thời gian training và thiết kế bài giảng mình đang ở Mỹ. Do chênh lệch múi giờ, mình phải dậy training từ rất sớm. Rồi mỗi lần thiết kế bài giảng, nhận lại phần nhận xét với những phản hồi khá tiêu cực khiến mình rất … ức chế. Chúng mình được đào tạo kỹ về Safe Guarding, đảm bảo an toàn cho các em nhỏ. Bởi thế mà từng ví dụ, từ ngữ được đưa vào giáo trình, từng hoạt động thực hiện trong buổi học cũng được lựa chọn vô cùng kỹ lưỡng. Cùng với đó, mình phải hoàn thiện các giấy tờ kiểm tra lý lịch để chính thức được đi làm hợp pháp ở Anh. Quá trình này với mình luôn rất đau đầu. Bài học đầu tiên mình học được đó là bình tĩnh và kiên nhẫn. Giấy tờ nào thì nộp đủ rồi cũng sẽ xong, nhận xét tiêu cực nào thì cũng có thể sửa được, và dù sao thì đến hạn mọi thứ đều phải xong. Thay vì kỳ vọng cho một sự hoàn hảo như ý, mình kỳ vọng sự hoàn thành.

Trải nghiệm ở trường trung học

Mình đi dạy vào mỗi sáng thứ 5 hàng tuần và phải rời khỏi nhà sớm hơn. Mình vẫn nhớ ngày đầu tiên mình đến trường cũng là ngày đầu của năm học mới. Mình đi theo các em học sinh bước vào cổng trường. Mà lúc đến trường mới thấy các em học sinh ở Anh thật khác với trong phim High school Musical. Tất cả các học sinh đều mặc đồng phục màu đen, đi giày đen, áo khoác màu đen. Cảm nhận đầu tiên, sao các bé nhìn nhỏ thế nhỉ? Mình nhớ cấp 3 mình lớn lắm rồi mà ta. Đi mãi không tìm thấy reception ở đâu để check in, mình chạy lại hỏi một cô giáo. Cô hỏi mình đến đăng ký six form phải không? Khi đó mình chẳng hiểu six form là gì, mình chỉ nói mình đến để đi dạy. Cô giáo xin lỗi, bảo nhìn mình trẻ quá, sau đó mình hỏi ra mới biết six-form là lớp A-level (Trình độ trước đại học ở Anh). Cũng vui vì cô khen mình trẻ mà cũng sợ mình nhìn trẻ trâu không học sinh nào nghe.

Hôm liên hoan giáng sinh, mấy đứa PhD năm cuối ngồi với nhau nói về kế hoạch sau khi tốt nghiệp. Chúng mình cũng nói đến chuyện đi dạy, cũng cân nhắc dạy A-Level, và một người bạn của mình nói “Dạy trẻ trước A-Level có lẽ là điều tồi tệ nhất trong việc đi dạy”. Cũng dễ hiểu thôi, chúng đủ lớn để nghịch ngợm và không nghe lời, và cũng chưa đủ trưởng thành để tiết chế hành vi của mình. Nhưng khi mình nói “Mình đang đi dạy học sinh KS4 nè, 14-15 tuổi, và chúng thực sự rất dễ thương”. Bạn mình cười “Because you are too nice, so you think they are nice”. Hôm mình nói chuyện với thầy hướng dẫn của mình, điều đầu tiên thầy hỏi mình khi biết mình đi dạy ở trường phổ thông là :” Are they nice to you?” Thầy nói thầy có sinh viên master không phải lúc nào cũng có hành vi tốt, thầy sợ học sinh trung học có khi còn ném đồ lên bục giảng.

Tuy vậy, ấn tượng đầu tiên của mình về trường cấp 2 không như vậy. Các em rất lịch sự, luôn luôn chào hỏi lễ phép “Thank you, miss” vào cuối buổi học, luôn giơ tay phát biểu, và cố gắng làm bài tập về nhà, dù chúng luôn kêu ở trường quá nhiều bài tập. Mình cảm thấy. trường phổ thông là một nơi mọi điều đều “soft”, nhẹ nhàng, không ai quát lớn, thậm chí học sinh nói chuyện giờ giải lao cũng không hề hò hét. Các em học sinh trong lớp mình dạy lịch sự, ngoan ngoãn, cố gắng và nộp bài tập tốt khiến mình không khỏi ngạc nhiên. Nhưng cũng phải thôi, để được vào chương trình này, chúng phải trải qua một cuộc cạnh tranh không kém phần khốc liệt. Khoảng 50 đơn đăng ký, để chọn 14 em học sinh tham gia chương trình.

Các em học sinh được chia làm 2 nhóm, và phong cách của 2 nhóm học sinh rất khác nhau. Một nhóm thì rất từ tốn, nói gì cũng giơ tay. Còn một nhóm mỗi lần có một câu hỏi lại tranh nhau nói, đến nỗi còn cãi nhau. Một đứa kêu mọi người phải nghe mình nói, đứa khác cãi lại, ta giơ tay nói trước mà đã nói xong đâu. Không khí với mình khi đến trường lúc nào cũng thoải mái như thế.

Những điều mình học được

Nhìn những kiến thức quen thuộc trong đề tài của mình dưới góc nhìn mới

Systems Thinking và Design Thinking là hai kỹ năng mình dùng rất nhiều trong quá trình làm PhD của mình. Vậy mà cho đến khi giảng giải và cùng các em học sinh ứng dụng hai kỹ năng này để phân tích và giải quyết vấn đề thực tiễn, mình cũng hiểu sâu hơn và nhìn khác đi về những kỹ năng này.

Có một tuần, trời rất lạnh. Trước lúc vào bài chính, mấy đứa kéo bàn ngồi ngay dưới lò sưởi, hơi xa bảng nên mình ko dùng bảng cũng không có slide, chỉ có 8 người quây quần thảo luận. Lúc đang nói cho các em học sinh nhỏ bé về sự khác nhau giữa Human-centred design và User-centred design. Khi đang nói đến Human-centred design để thiết kế giải pháp, chúng ta không chỉ nghĩ đến lợi ích của người dùng mà còn cần phải nhìn ra ảnh hưởng của người khác đến những người liên quan khác. Hệ thống này được vận hành bởi ai, nguồn lực thế nào, họ bỏ công sức ra sao. Ví dụ khi chúng ta muốn giúp ai đó, chúng ta nghĩ đến người cần giúp, nhưng cũng nghĩ đến chính bản thân mình liệu mình có đủ sức không, bản thân mình cảm nhận thế nào. Trong khoảnh khắc ấy, mình chậm lại một giây, nhận ra sao ngày nào cũng lải nhải về human-centred design từ năm nhất đến giờ mà đến giờ mới thốt ra câu này với chính bản thân mình. Mình nhận ra bản thân mình cũng là human với nguồn lực có hạn cần được thấu hiểu.

Trong 2 bài tập về nhà mình cho các em làm đó là ứng dụng Systems Thinking để khám phá bản thân cùng mối quan hệ với cuộc sống xung quanh và ứng dụng Design Thinking để thiết kế cuộc sống mình mong ước, trong đó có nhật ký hoạt động hướng tới mục tiêu bạn mong muốn. Thực sự, mình nghĩ đây là cái bài tập quan trọng nhất trong sự nghiệp học hành của mình. Lúc viết hồ sơ học bổng hay công việc, lúc nào mà chả phải viết personal statement hay cover letter nêu động lực bản thân. Mình thấy vui khi các em đều hoàn thành hai bài tập và có những phản hồi tích cực sau bài tập. Thầy mình nói, nhận ra mối quan hệ giữa bản thân và thế giới xung quanh cũng là một bài tập therapy cho tinh thần.

Sau tất cả mình nhận ra rằng Systems Thinking hay Design Thinking không phải là kỹ năng để giúp mình giỏi giang hay hiểu biết về thế giới hơn, mà là một phần tính cách và cuộc sống cá nhân.

Kiên nhẫn, kiên nhẫn và rất kiên nhẫn với trẻ nhỏ

Có lẽ học kỳ này đã thay đổi mình từ một đứa khó tính thành một cô giáo hiền từ đến mình cũng phải ngạc nhiên. Mình chưa một lần nặng lời, hay phải tỏ ra nghiêm khắc. Mình thấy trân trọng bởi để tham gia lớp học của mình các em phải bỏ tiết 1 lớp học chính khoá khác. Bởi thế mình luôn tự nhủ phải dành cho các em những giờ phút thoải mái và ý nghĩa nhất. Dù các em có hay nói trong giờ, nộp bài tập về nhà muộn, làm bài có khi hơi cẩu thả, nhưng mình luôn nhìn chúng vơi sự thấy hiểu và luôn cám ơn các em mỗi lần bắt đầu nhận xét bài tập về nhà vì các em đã dành thời gian và sự nỗ lực để hoàn thành bài tập này.

Những điều khiến mình tự hào

Những em học sinh giỏi giang

Lúc chấm xong baseline assignment, bạn phụ trách chương trình email bảo mình chấm điểm cao quá. Với bản thân mình, với lứa tuổi đó, mà các em đã làm được như vậy thì mình chấm 10 điểm hết chứ mình chỉ toàn cho 6 là quá thấp. Nhưng đến bài final assignment, cứ mỗi lần mở một file ra để xem, mình lại phải “Wow!” quá xuất sắc. Thay vì đưa ra một kiến thức mới, mình dạy các em cách tư duy, và để các em lựa chọn chủ đề mà các em yêu thích để ứng dụng Systems thinking và Design Thinking trong việc tiếp tục nghiên cứu, đào sâu và đưa ra giải pháp cho vấn đề. Và mỗi bài viết, bởi đó là chủ đề mà các em yêu thích, mình nhìn thấy rõ ràng đam mê, nhiệt huyết mà các em bỏ ra. Những chủ đề rất đa dạng từ tiktok skincare, đến biến đổi khí hậu, từ kinh tế đến food bank, từ nghiên cứu một bệnh cụ thể đến những đề tài rất phức tạp như ảnh hưởng của máy tính đến phát thải. Vậy là học sinh được nghiên cứu theo đam mê, còn người mệt là tôi môi lúc chấm bài, vì phải đọc các kiến thức ở đủ các lĩnh vực khác nhau. Đấy nhá, vấn đề  nghiên cứu PhD của tôi, đến học sinh trung học nghe còn hiểu mà còn ứng dụng được, giờ nói ông nào bảo không hiểu thì tôi đánh giá nhé.

Mình luôn tự nhủ rằng, bởi mình làm công việc liên quan đến con người, nên mình luôn làm với cả trái tim dù nó mất thời gian hay tốn sức thế nào. Nhưng nhìn kết qủa của cá em, mình không khỏi tự hào. Và mình cũng không ngờ, lớp học này cũng là cơ hội để mình thử phương pháp và kỹ năng giảng dạy của mình. Khi mình cho thầy hướng dẫn của mình xem “Thầy hãy nhìn đi, học sinh của em xuất sắc đến vậy nè”. Thầy mình rất bất ngờ, bởi các em làm không kém gì sinh viên Master từ phân tích sâu đến kỹ năng trình bày theo chuẩn Academic. Và thầy mình đã cho mình dạy phần Systems trong một module thầy dạy từ học kỳ tới.

Những đứa trẻ tốt bụng

Điều mình tự hào nhất, đó có lẽ cùng là mục địch cao nhất mà mình đạt được sau chương trình này đó là khi thấy 14 bài luận của khoá như 14 bài nghiên cứu cũng như giải pháp giải quyết vấn đề thực tiễn mà chúng quan tâm. Đó là những giải pháp xuất phát từ sự thấu hiểu và mục đích mang lại những điều tốt đẹp đến cho cộng đồng, đặc biệt là con người bị ảnh hưởng trực tiếp và gián tiếp bởi vấn đề đó. Mình thấy lo lắng vì có thể chúng có thể nghĩ nhiều khi còn quá trẻ, và mình cũng tự hào khi chúng có thể nhìn ra sự liên kết giữa những điều tưởng chừng không liên quan, và mỗi phải pháp đưa ra cũng đều thấu đáo, hạn chế tối đa những hệ luỵ không mong muốn. Mình tin đó là ý nghĩa quan rọng nhất của việc ứng dụng Systems Thinking và Design Thinking.

Tháng vừa rồi mình từng nói chuyện với một giáo sư mong muốn giảng dạy về Systems thinking trong trường phổ thông, thay vì dạy systems thinking trong tổ chức, doanh nghiệp. Thay vì dạy cho những người trưởng thành, taị sao chúng ta không đào tạo một thế hệ đã sẵn dàng về tư duy. Và mình cảm thấy ý nghĩa trong việc mình đang làm và mong muốn được nhân rộng mô hình này đến các các em học sinh.

Những đứa trẻ thật thà

Có một lần, mình nói tìm chủ để để chúng ta thảo luận ví dụ về feedback loops, cả hai nhóm, đều toàn nhắc đến stress, thiếu ngủ, quá nhiều bài tập về nhà, peer pressure, bắt nạt trong trường học. Có những chủ đề mà chúng mình thảo luận trong group chat đều bao gồm các từ khoà mà hệ thống tự động và giữ lại đợi bình duyệt. Mình tự hỏi “Việc đi học của chúng áp lực ra sao?”. Bởi thế, mình luôn nhắc chúng hãy thoải mái khi đến lớp học của mình, hãy chọn chủ đề assignment mà chúng thấy hứng thú hoặc là bài tập chúng phải làm cho môn học khác, mình cũng sẽ giúp chúng hoàn thành. Mỗi lần đến lớp mà chưa nộp bài tập hôm trước, chúng đều e dè ra nói chuyện riêng với mình. Hay đến hôm nhận xét Draft assignment trước khi làm Final, có cậu bé quên deadline, chưa nộp bài, cậu rất sợ vì không có nội dung cho mình nhận xét, mình vẫn có cái để thảo luận, giúp em cải thiện bài viết cuối khoá. Và tất nhiên, bài luận cuối khoá mình nhận được là một bài luận của “một chàng trai trưởng thành và suy nghĩ thấu đáo”. Mình thấy vui vì dù chúng hay kêu ca về việc có quá nhiều bài tập về nhà, nhưng chúng luôn dành thời gian, công sức để làm bài tập môn học của mình.

Lúc về, đọc bài tập về nhà của mấy đứa, ứng dụng Systems thinking để phân tích những yếu tố ảnh hưởng đến bản thân hiện tại và ứng dụng Design thinking viết bản kế hoạch phát triển phù hợp với cá nhân, mình thấy em nào cũng rất hồn nhiên, thật thà, giống như mình đang được đọc nhật ký của chúng vậy. Chúng luôn nhìn vào những reinforcement loop tích cực. Đến lúc hỏi reflection sau bài tập, chúng cũng tranh nhau nói, mình cũng hiểu chúng thấy việc khám phá bản thân vui vẻ theo cách nào đó. Mình nghĩ mình sẽ ko cần phải nói với chúng nhiều hơn về khám phá bản thân nữa. Chúng còn một chặng đường dài để hiểu. Điều mình vui nhất, đó là mình đã taọ cho chúng một môi trường an toàn để chúng chia sẻ. Có một lần sau khi giờ của nhóm 1 kết thúc, chuẩn bị để nhóm 2 vào học, em học sinh ở nhóm 1 hỏi mình có thể ngồi lại lớp được không, vì em không muốn quay lại lớp học chính, em hứa sẽ giữ trật tự và không làm ảnh hưởng tới các bạn. Mình tự nhủ, chiều em lắm nhưng không thể làm đồng loã trốn học của em được. Sự tin tưởng, sự động viên, và truyền cảm hứng, đó dường như là điều mà mình cũng từng mong muốn ở một giáo viên khi mình bắt đầu đến trường. Mình đang cố gắng trở thành một người gíao viên như vậy. Và như mục đích lớn nhất của khoá học, mình luôn mong chúng sẽ trưởng thành và đạt được những ước mơ mà chúng đã đề ra trong bài tập Design your Life.

Kết luận

Sau khoá đầu tiên, mình tiếp tục nhận thêm 2 chương trình ở hai trường phổ thông khác ở Nottingham. Dần dần, mình thấy mình nói năng tự tin hơn. Mình học được cách diễn giải kiến thức đơn giản hơn cho các em học sinh cùng với nhiều ví dụ gần gũi với cuộc sống hơn. Mình tin đây là bước khởi đầu đầy ý nghĩa để mình có thể chính thức trở thành một giáo sư vì học trò trong tương lai. Trong suốt khoá học mình chỉ mong chúng nhớ 3 điều chính:

  • Bài học 1 –  Lý thuyết tảng băng chìm: Trong cuộc sống, những gì chúng ta nhìn thấy chỉ là bề nổi của vấn đề, giống như một tảng băng chìm. Trước khi đưa ra nhận xét hay hành động, hãy học cách dừng lại, quan sát và tìm hiểu kỹ hơn những nguyên nhân, hoàn cảnh và yếu tố ẩn phía sau. Khi hiểu đầy đủ hơn, chúng ta sẽ đưa ra quyết định đúng đắn và công bằng hơn..
  • Bài học 2 –  Mọi hành động ý nghĩa đều bắt đầu từ sự thấu hiểu: Bất kỳ giải pháp hay hành động nào cũng cần xuất phát từ sự thấu hiểu. Hãy lắng nghe và tìm hiểu những người bị ảnh hưởng trực tiếp và gián tiếp bởi vấn đề, đồng thời không quên quay lại thấu hiểu chính cảm xúc, suy nghĩ và mong muốn của bản thân. Khi có sự thấu hiểu, hành động của chúng ta sẽ nhân văn và hiệu quả hơn.
  • Bài học 3 – Mỗi yếu tố trong hệ thống đều mang một ý nghĩa riêng: Khi nhìn nhận một vấn đề, hãy nhìn nó một cách toàn diện ở mọi khía cạnh. Dù mọi chuyện có vẻ khó khăn, nhưng sẽ luôn có điều tốt đẹp để em học hỏi và khám phá. Dù trải nghiệm đó là vui hay buồn, thành công hay thất bại, hãy dành thời gian kết nối và tự hỏi: trải nghiệm này mang lại cho em bài học gì? Nó giúp em hiểu thêm điều gì về bản thân và cuộc sống? Khi biết suy ngẫm và rút ra ý nghĩa, mỗi trải nghiệm đều trở thành một bước trưởng thành quý giá, như một mắt xích không thể thiếu trong hệ thống phức tạp nhưng đang dạng của chính bản thân em.

Sự trưởng thành của bọn trẻ là điều khiến mình vô cùng tự hào.

Cám ơn bạn đã đọc đến đây. Nếu bạn thấy thú vị và bổ ích hãy chia sẻ với bạn bè và đừng quên theo dõi qua Email để không bỏ lỡ những bài viết mới trên Blog. Bạn có thể để lại bình luận để cho mình biết nội dung nào bạn đang quan tâm, cũng như để lại email để mình gửi cho bạn những tài liệu hữu ích.

Theo dõi để nhận Newsletters

Theo dõi Fanpage để nhanh chóng cập nhật bài viết và chia sẻ mới nhất: https://www.facebook.com/Violetstoryblog

💎Bạn có thể ủng hộ để Blog được duy trì bằng nhiều hình thức tại Donation