Hơn 2 tháng rồi mình mới quay lại viết Blog, bởi vì 2 tháng qua, mình tập trung viết luận án, chỉ viết và không làm gì cả. Và mình đã nộp luận án tiếng sĩ của mình rồi. Mình cứ ngỡ, khi nộp xong mình sẽ hụt hẫng và lạc lối lắm bởi vì suốt 4 năm qua, việc chính mình nghĩ đến và cố gắng mỗi ngày đó là đến trường và làm nghiên cứu. Giờ thì lí do để mình thức dậy mỗi ngày ấy đã không còn. Mình đang lẫn lộn giữa sự nhẹ nhõm khi hoàn thành một dự án lớn, và chút lo lắng về tương lai vì mình đã lại đang thất nghiệp. Lại như hồi mới tốt nghiệp đại học, mình lại không biết ngày mai sẽ ra sao. Như mọi năm, đây là bài tổng kết năm 4 PhD của mình và cũng là lời kết cho 4 năm làm PhD.

Mình vừa đọc lại bài viết của 3 năm trước, để nhớ xem chuyện gì đã xảy ra. Tất cả cũng mới như ngày hôm qua vậy, ngày đầu tiên đến trường bị lạc đường, và tuần này mình đã đến văn phòng CDT để trả máy tính, dọn dẹp đồ cá nhân trong văn phòng. Mình nhận ra, năm nhất mọi thứ còn rất màu hồng, mình “lạc quan” hơn. Nhưng từ năm thứ 2 khó khăn bắt đầu xuất hiện, và đến năm 3 mình thực sự stress. Nếu có một từ nói về năm 4, thì có lẽ là …

Năm cuối PhD – Mình stress hơn

Viết đến đây mình nhận ra là mình đã ở trong tình trạng căng thẳng, lo lắng, thất vọng và cố gắng gượng rất lâu rồi. Năm ngoái, sau khi mình viết có một bạn độc giả gửi email cho mình là “Làm sao có thể chịu được 3 năm stress”. Mình trả lời là “Đâu có, năm 3 stress thôi, chứ không phải 3 năm”. Và đến ngày hôm nay thì mình nhận ra mình chịu đựng điều đó 3 năm thật.

Sự nỗ lực kéo dài

Mình thấy nó giống như cái cảm giác hồi mình đi leo núi Ben Nevis, đến chặng gần cuối, là mình đã bò bằng 4 chân để về đích. Và giờ mình cũng kiệt sức như vậy. Nó giống như một sự burn out tích tụ kéo dài, khi sự nỗ lực suốt 4 năm mà không có kết quả rõ ràng, khi mình đối mặt với những thất bại, những lời từ chối liên tiếp: nộp paper bị reject, nộp fellowship thì trượt. Mình cứ nghĩ việc viết với mình rất đơn giản, nhưng kế hoạch luôn đẹp hơn thực tế. Mình nghĩ mình có sẵn nội dung của 4 nghiên cứu rồi, mình chỉ ghép vào 1 tháng là xong. Nhưng không, đó là 3 tháng làm việc liên tục cả cuối tuần. Mình nghĩ một tuần mình sẽ viết xong 1 chương. Nhưng không, có chương mình mất 3 tuần mới xong. Những ngày tháng 8, khi deadline nộp luận văn cận kề, mình thấy rất đau vai, và rất căng thẳng.

Việc mình có thể tự chủ trong mọi việc mình làm cho mình sự tự do, mình có thể làm việc cá nhân, có thể đi du lịch nhưng cùng với đó mình có một việc khác, đó là tự quản lý công việc của bản thân, tự hoàn thành, và cả tự đốc thúc bản thân mình làm việc, tự động viên bản thân mình những lúc xuống tinh thần. Và cũng có những lúc mình thực sự muốn gục xuống và nói “mình mệt quá, mình không còn đủ sức để lạc quan nữa, mình không còn nghĩ ra được lời hay ý đẹp để động viên mình nữa”.

Chưa bao giờ mình nghĩ mình có thể ngồi trong văn phòng một mình và bật khóc, khi thầy mình nói hãy nghỉ ngơi một chút đi, mình lại khóc. Mình cảm thấy càng ngày mình càng trở nên … mong manh, dễ xúc động, động tí mắt đã ngấn nước. Và mình cũng trở nên rất cáu kỉnh.

Những điều khiến mình cáu kỉnh

Những câu nói khiến mình không vui ở giai đoạn cuối PhD.

Top 1: Sau PhD thì làm gì?

Mình không biết. Rất nhiều người hỏi mình câu hỏi đó và mình chỉ biết trả lời là thời điểm này mình chỉ muốn tập trung viết luận án và không muốn nghĩ gì cả, và mình cũng không thể nghĩ được gì cả. Mỗi lần nghe thấy câu hỏi này, mình cảm thấy mọi lo âu về tương lai và những nỗi thất vọng sau khi apply postdoc hoài vẫn trượt của mình bị đào lên dù mình đã cố gắng không lo lắng để có thể tập trung tinh thần vào viết luận án. Nhưng mình biết, đâu ai biết chanh chua thế nào khi chưa từng nếm thử. Nhiều thứ quyết định “sau PhD làm gì, ở đâu” hoàn toàn không nằm trong tay mình. Câu hỏi này khiến mình áp lực vì nó giả định mình phải có câu trả lời, nó vô tình biến thành câu hỏi về tình trạng tìm việc, và yêu cầu mình phải công khai điều mà mình chưa thể hoặc không muốn nói, và nó tạo ra một cuộc kiếm tra tiến độ cuộc đời. Mà sau câu hỏi này lại thêm câu “bạn tôi vừa tốt nghiệp đã có ABC XYZ” nữa thì mình thấy thực sự rất áp lực và còn thấy tự ti nữa.

Top 2: Khó thế cơ à?

Mình không muốn đóng vai nạn nhân khi giải thích là mình đang ở trong cái game khó ra sao, thậm chí khi người ta nói mãi về Academia và Industry ở Anh đang khủng hoảng thế nào, mình cũng không muốn nghe nữa, bởi nghe xong liệu có cho mình động lực và hi vọng để cố gắng hay chỉ khiến mình thêm bất an? “Apply postdoc khó thế cơ à? Học xong PhD không đảm bảo đầu ra à?” Mình không biết phải trải lời câu hỏi đó ra sao, nhưng sự thật là mình cố gắng rất nhiều và mình trượt, còn có một ai đó đã đỗ. Chỉ là mỗi lần nghe câu hỏi đó, trong lúc mà bản thân mình rất “mong manh dễ vỡ”, mình không có đủ lý trí để tự nói với bản thân rằng “Không sao đâu? Không ai có ý xấu gì đâu”, mà mình chỉ thấy là mình đã thất bại.

Những nỗi lo cũng một lúc

Mình đã từng khuyên các bạn học thạc sĩ là kiếm cái nhà nào ở lâu dài, đừng để lúc đang viết luận văn bục mặt lại thêm quả chuyển nhà. Đó là một lời khuyên hết sức trí lý. Còn mình chuyển nhà lúc đang bục mặt viết luận án tiến sĩ. Mình đã viết một bài ca thán về Kiếp nạn năm số 7 của mình. Năm cuối PhD là khi nhiều nỗi lo ập đến cùng một lúc, khi mà vừa phải hoàn thành nghiên cứu, vừa apply postdoc fellowships, khi nhận được khoản stipend cuối cùng, khi tình hình visa bấp bênh phụ thuộc vào cuộc việc và dù có visa thì có tiền mà sống tiếp không? Làm PhD ở Anh, nộp luận văn cuối tháng 9 thì cuối tháng 8 sẽ nhận khoản stipend cuối cùng. Nếu mà nộp sau thời hạn thì mỗi tháng đóng GBP180 tiền extension (tự đóng vì học bổng không cover khoản này). Sau đó thì đợi khoảng 3 tháng đến ngày viva (bảo vệ), rồi nếu kết quả tốt thì sửa luận án tầm 1-3 tháng nữa. Bởi vậy, cần chuẩn bị một khoản tiền cho 4-6 tháng đó. Nếu tìm được việc ngay thì sẽ yên tâm hơn.

Nhưng lúc mình ngồi trong văn phòng khóc vì mệt quá, mình mới nhận ra là, cũng may mình trượt fellowships, chứ nếu mình nộp ngày 30/9 và bắt đầu công việc mới ngày 1/10 mình sẽ không thể chịu nổi, vì công việc mới ở một trường khác đồng nghĩa với việc tìm nhà, chuyển nhà sang thành phố khác, và có áp lực khác là nếu không hoàn thành PhD đúng thời hạn thì sẽ bị rút fellowship. Mình chỉ cảm thấy mình quá mệt cho một cuộc chạy đua quá dài, và mình rất muốn nghỉ ngơi.

Lời khuyên dành cho PhD

Lúc dọn văn phòng, mình thấy một trang trong package mà CDT cho chúng mình khi mới bắt đầu chương trình, mình đọc lại thấy mọi lời khuyên trong đó đều đúng. Nếu có thể quay lại 4 năm trước để nói với chính mình, thì mình cũng chỉ có thể nói vậy thôi. Mình cũng nói với thầy, lẽ ra mình nên làm thí nghiệm từ năm nhất, lẽ ra nên bắt đầu interview từ năm 2 khi còn thực tập ở bộ, nên bắt đầu làm mô hình sớm hơn. Nhưng mình vẫn nhớ năm 1, năm 2 mình hoang mang thế nào, và vượt qua những ngày tháng hoang mang đó để làm rõ mình thực sự muốn làm gì, nên mình cũng không tự trách bản thân mình “tại sao không thể làm tốt hơn?”. Giờ mình cũng hiểu điều thầy mình nói, lúc bắt đầu thì muốn được giải Nobel, nhưng đến cuối cùng chỉ mong được nộp cho xong. Mình nghĩ lời khuyên tốt nhất cho PhD là viết luận văn càng sớm càng tốt, có thể cần ít nhất 6 tháng chỉ để tập trung viết thì sẽ bớt áp lực hơn 3 tháng làm việc cả cuối tuần của mình. Ngày xưa mình cũng được khuyên thế mà, nhưng trong quá trình làm cũng không có nhiều thời gian để viết.

Và mình buộc phải học một bài học

Mình cũng nhận ra rằng, có lẽ điều khiến mình mệt mỏi nhất suốt những năm qua là cảm giác mình luôn phải chứng minh. Như mình từng viết trong một bài blog , từ nhỏ mình đã mang một niềm tin rất sâu rằng mình phải cố gắng học thật tốt thì mới được yêu thương. Vì mình nghĩ mình không có nhiều thứ khác để khiến người ta yêu quý, nên việc học giỏi gần như trở thành thứ mình có thể bấu víu vào để cảm thấy mình có giá trị. Mình cứ nghĩ mình nhận ra điều đó để thoát khỏi vòng lặp “cố gắng lấy lòng mọi người” đó rồi. Nhưng mình nhận ra cái cơ chế ấy không biến mất. Nó chỉ chuyển sang những khía cạnh khác trong cuộc sống. Ngay cả trong tình cảm, mình cũng vô thức muốn cho người mình thích thấy rằng mình là một người tốt, mình thú vị, mình giỏi giang, nhiều tài lẻ, mình có những điều đáng để được lựa chọn. Đến khi apply xin việc, mình lại tiếp tục làm điều tương tự: cố gắng chứng minh rằng mình đủ năng lực, đủ chăm chỉ, đủ phù hợp. Rồi mình bị từ chối. Và có lẽ điều khiến mình đau không chỉ là việc không được chọn. Mà là cảm giác rất ấm ức phía sau nó:

“Tôi còn phải làm gì nữa?”

“Tôi có gì không đủ tốt?”

“Tại sao chuyện này vẫn xảy ra với mình khi mình đã cố gắng đến thế?”

Có một thời gian mình thực sự tin rằng nếu mình cứ cố gắng trở thành một người tốt hơn, giỏi hơn, tử tế hơn, thì cuộc sống rồi sẽ đáp lại mình theo một cách tương xứng. Mình cũng nhận ra cái sự cầu toàn và cái gì cũng đặt tiêu chuẩn, cũng niềm tin những điều tồi tệ không được phép xảy ra khiến mình mệt mỏi: Công việc phải diễn ra đúng kế hoạch. Người khác phải lịch sử lễ độ. Tình yêu phải chân thật, thuỷ chung, vô điều kiện. Sự cố gắng phải luôn dẫn đến thành công. Người tốt phải được đối xử công bằng. Nhưng rồi mình nhận ra một điều khá buồn: mình có thể cố gắng hết sức mà những chuyện không mong muốn vẫn xảy ra. Mình có thể chuẩn bị rất kỹ nhưng vẫn không được nhận vào công việc mình muốn. Có thể chân thành với một người nhưng họ vẫn không có tình cảm với mình. Có thể đã cố gắng sống tử tế nhưng người ta vẫn đối xử không tử tế với mình đó thôi. Mình càng cầu toàn, càng khó tính với đặt tiêu chuẩn cao bao nhiêu, mình lại càng khó tính với chính bản thân mình bấy nhiêu. Và mỗi lần thất bại mình lại tự trách bản thân. Thêm vào đó, mình thấy những người xấu vẫn sống tốt. Giống như lá bài the Tower, khi cuộc sống không theo quy tắc ấy, tất cả sụp đổ trước mắt và cảm giác như mình bị… phản bội, vậy nên mình ấm ức. Và những cuộc sụp đổ ấy, cũng khiến mình thay đổi những góc nhìn về tâm linh và cuộc sống. Giờ mình mới hiểu thực sự trở thành nguười tốt không phải để cầu mong viêc tốt sẽ đến.

Có một câu trong Chương 5 của Lão Tử Đạo Đức Kinh mình mới hiểu:

“Thiên địa bất nhân, dĩ vạn vật vi sô cẩu (Trời đất không có lòng nhân, xem vạn vật như chó rơm)”.

Đại loại hiểu theo nghĩa này là trời không vì hôm qua bạn đã làm việc tốt mà hôm nay mưa bớt xối xả. Khi đang hoang mang, mình thường phải tìm một thứ gì đó để bám vào: Mình bám vào thành tích để lấy lại tự tin, bám vào kế hoạch để tin mình có thể kiếm soát cuộc đời, và bám vào kết quả để tin rằng mình có giá trị.  Để rồi, trong những lúc  mệt và chán chả muốn cố nữa, chả muốn níu kéo gì nữa, mình tự hỏi bản thân “Nếu không phải gây ấn tượng với ai nữa, mình sẽ sống thế nào?”. Mình nghĩ bài học mình phải học, thực sự phải học đi học lại là buông sự bám chấp vào kết quả và tự nhủ “Dear vũ trụ, ngài cứ làm việc của mình đi, con có thể làm tốt việc của mình.”

Một hành trình mới cho tương lai

Khi mình nghĩ “Chẳng cần ở lại UK sau khi tốt nghiệp cũng được”, thực sự mình thấy vai mình nhẹ đi một gánh. Như mình nói từ đầu năm 3, nỗi lo visa luôn là cái lo dải dằng kiếp du học sinh. Nhưng khi mình ngồi xuống nhìn lại những gì đã trải qua, nước Anh không còn là một vùng đất hiền dịu cái gì cũng đẹp nữa, năm qua mình đã đối mặt với rất nhiều vấn đề “trộm cắp, hoá đơn, sức khoẻ”, tất cả khiến mình tự hỏi “mình cố gắng vất vả thực sự vì điều gì?”.

Mình cũng đã làm thủ tục chính thức kết thúc hợp đồng lao động với công ty cũ. Mình đã từng yêu công việc đó đến nhường nào nhưng mình nghĩ lúc này cần một hành trình mới. Mình rất sợ thất nghiệp, nhưng mình có một nỗi sợ khác đó là mắc kẹt trong một cái tạm được mà không dám bước tới cái mình thực sự muốn. Mình sợ khi còn đường lui, mình sẽ không dốc hết sức để tiến về phía trước, và sợ một ngày nào đó khi đang ngồi ở văn phòng và mọi thứ đều ổn nhưng lòng mình vẫn lại nghĩ “nếu như”.

Và đó còn là một vương vấn mình vẫn còn nợ chính mình. Cái tính của mình luôn là “ước gì ngày ấy mình đã làm khác đi”, và một trong những “ngày ấy” mình tiếc nhất là “sau khi tốt nghiệp đại học. Mình mất khá lâu để có thể tìm được công việc chính thức, 6 tháng đó mình rất lo lắng và trong trạng thái như một quả bóng hút mọi sự tổn thương từ bên ngoài và chỉ trực chờ nổ tung. Nhưng nghĩ lại, đó là khi mình có rất nhiều thời gian, và mình cũng không lo về kinh tế, vì mình ở nhà và mình đi làm them từ năm 2 đại học cũng khá dư dả, chưa kể gia đình cũng hỗ trợ. Mình không trách bản thân khi đó là vô dụng bởi sự lo lắng và hoang mang không phải cái biến mất sau vài câu “cố lên”, nhưng mình nghĩ nếu quay lại mình sẽ làm khác, mình sẽ dành thời gian đó để làm nhiều việc hơn thay vì ngồi yên và biến mình thành quả bóng sắp nổ tung. Và có lẽ chính là thời điểm để mình được chứng mình điều đó. Liệu bây giờ, mình có thực sự làm khác không? Mình rất stress, lo lắng, hoang mang và sợ. Nhưng mình đủ “văn vở” để nói với bản than rằng ngày hôm nay không vừa ý không phải một đời không vừa ý và mình không cần lúc nào cũng phải làm đúng mọi việc. Bây giờ tình hình khó khăn, nhưng nhìn lại lúc tốt nghiệp đại học và thạc sĩ có bao giờ dễ dàng, có bao giờ không khủng hoảng. Mình luôn có một suy nghĩ là mình sẽ phải trở thành người mà mình của ngày hôm qua phải ngưỡng mộ, mà giờ lại quay lại với thử thách ấy một lần nữa, mình không muốn con bé 10 năm trước lại bảo “Thêm sách vở, bằng cấp, kinh nghiệm, trải nghiệm mà cũng chả khá hơn”. Nghĩ đến điều đó mình thấy hổ thẹn! Mình tự cho mình cơ hội để chứng minh rằng mình sẽ đối diện với những bất an này theo một cách khác mình của hơn 10 năm trước. Mình sẽ thôi đợi khi nào mình ổn sẽ làm điều mình muốn (xong rồi lại tiếc sao lúc đó mình không làm), bởi vì một hành động dù nhỏ trong hôm nay dù không hoản hảo cũng đáng giá hơn một lời hứa cho tương lai không biết bao giờ. Mình sẽ đánh cược với sự cầu toàn của mình, ít nhất dù mình có tiếp tục trạng thái lo âu này trong nhiều tháng nữa, có thể mình sẽ chẳng còn những thành tựu sáng chói đầy tự hào, nhưng ít nhất mình cũng sẽ thôi không còn trách bản thân vì đã không đạt cái tiêu chuẩn mình từng đặt ra nữa.

Sự kết thúc và một hành trình mới

Mình định rằng bài viết này sẽ là bài viết cuối cùng của mình về chủ đề du học, học bổng bởi vì tất cả kinh nghiệp của mình về apply học bổng mình đã chia sẻ hết trong các bài viết trước rồi. Mình cũng nhận thấy, mình nên có một lời kết cho “thanh xuân vườn trường” kéo dài hơn bình thường của mình. Từ lâu rồi mình cũng không muốn chia sẻ về kinh nghiệm apply, bởi đơn giản mình không thể mặc mãi một cái áo nhiều năm và kinh nghiệm giờ cũng sắp là câu chuyện của hơn nửa thập kỷ nước rồi.

Mình cảm thấy một giai đoạn chuyển tiếp rất đặc biệt, rất lạ của cuộc đời. Một giai đoạn mà mình đã sống trong đó khá lâu đang dần khép lại, rời bỏ những cái cũ với những điều từng quen thuộc, dù chương cũ khép lại chưa thấy chương mới mở ra. Nếu những năm trước khi mà những sự cố gắng lớn nhất đều là để được đi du học câu hỏi lớn nhất của mình là “Mình có thể làm được không?”, “Mình có đủ giỏi không?”, “Mình có thể trở thành một người đủ tốt để được lựa chọn không?”, thì ở thời điểm này mình bắt đầu thấy những câu hỏi ấy không còn quan trọng như trước nữa. Mình đã cố gắng. Mình đã đi khá xa. Mình đã có những thứ mà phiên bản ngày trước của mình từng nghĩ rằng chỉ cần có được chúng thôi thì mình sẽ cảm thấy yên tâm. Nhưng hóa ra, Chevening, PhD cũng không mang lại cho mình sự yên tâm và bình yên nhưng mình mong muốn, mình kỳ vọng quá nhiều rồi, đạt được thành tựu không tự động trả lời được câu hỏi “Mình muốn sống thế nào?”. Và có lẽ đó chính là sự chuyển đổi của mình lúc này: từ một giai đoạn đi tìm giá trị của bản thân, sang một giai đoạn xây dựng cuộc sống mà mình thực sự muốn sống không phải để chứng minh hay giành giật sự quan tâm từ ai cả.

Từ việc hỏi “Mình phải trở thành ai để được công nhận?”, mình bắt đầu hỏi “Mình muốn trở thành ai ngay cả khi không còn tiếng vỗ tay nữa?”

Từ việc cố tìm một nơi sẽ chọn mình, mình bắt đầu nghĩ về việc mình muốn chọn nơi nào.

Từ việc cố gắng giữ lấy những thứ mình muốn, mình học cách nhìn xem thứ gì thực sự phù hợp để mình xây dựng lâu dài.

Từ “Mình có thể trở thành ai?”, giờ mình sẽ hỏi “Mình muốn sống một cuộc đời như thế nào?”

Có lẽ đây cũng là lý do thời điểm này vừa nhẹ nhõm vừa hoang mang, vừa háo hức vừa đáng sợ. Mình vẫn không biết ngày mai sẽ ra sao, nhưng mình đang cố gắng để làm tốt mọi việc của ngày hôm nay và không bận tâm về điều đó nữa.

Cám ơn bạn đã đọc đến đây. Nếu bạn thấy thú vị và bổ ích hãy chia sẻ với bạn bè và đừng quên theo dõi qua Email để không bỏ lỡ những bài viết mới trên Blog. Bạn có thể để lại bình luận để cho mình biết nội dung nào bạn đang quan tâm, cũng như để lại email để mình gửi cho bạn những tài liệu hữu ích.

Theo dõi để nhận Newsletters